Opening Roofkunst

Gisteren opende de tentoonstelling Roofkunst – 10 verhalen in het Mauritshuis. Een expositie die je niet laat onberoerd. Stel, je bent de directeur van een museum waarin kunst hangt die ooit gestolen is. Hoe ga je daarmee om? Moet je het teruggeven? Laat je het hangen? En als je het laat hangen, ben je dan als museum medeplichtig aan roof?

Deze vragen vormen de kern van deze bijzondere tentoonstelling.

Geen gewone expositie

Deze tentoonstelling draait niet om de schoonheid of culturele waarde van de objecten, maar om de rauwe, onverwachte en complexe verhalen die ze dragen. Wat je ziet, is niet altijd wat het lijkt en die verwarring vormt de kern van het ontwerp.

De ruimte is gehuld in digitaal lavendel: een kleur die aanvankelijk desoriënteert, maar langzaam neutraler aanvoelt. Dit zet direct de toon: dit is geen gewone tentoonstelling. Het ontwerp roept de sfeer op van een opslagruimte, waardoor de enorme schaal van kunstroof tastbaar wordt, ondanks het beperkte aantal getoonde objecten.

Virtual Reality neemt je mee

Met virtual reality ontdek je de verborgen geschiedenis achter deze objecten. Met een VR-bril op bevind je je ineens in een geheime kunstopslag. In een tunnel, een kilometer onder de grond, sta je plotseling oog in oog met een gestolen Rembrandt. Hoe is die daar terecht gekomen?

Het kunstenaarsduo Jongsma + O'Neill maakt met video-installaties en digitale technieken voelbaar hoe deze pijnlijke erfenis tot op de dag van vandaag doorwerkt. Objecten zoals Rembrandts portret en de Kris worden laag gepresenteerd, terwijl het Quadriga-hoofd hoog geplaatst is, zoals in de VR-ervaring. Zo vervagen de grenzen tussen realiteit en virtualiteit.

Lege blokken staan symbool voor de afwezige werken, de kunst die verborgen blijft.

Drie periodes van roof

Roofkunst – 10 verhalen toont gestolen objecten uit drie periodes:

• Kunstroof door Franse revolutionairen in 1795

• Door nazi's afgepakte kunst van Joodse eigenaren

• Koloniale roofkunst

Veel van deze kunst is in de negentiende en begin twintigste eeuw in musea beland, toen in Europa musea ontstonden. Het ingewikkelde voor deze musea is het achterhalen van de oorspronkelijke eigenaar. Er zitten geen bonnetjes bij de voorwerpen. Sommige voorwerpen zijn al eeuwen geleden geroofd. Er is vaak veel en langdurig onderzoek nodig om de herkomst van een voorwerp te achterhalen. Niet altijd is dat mogelijk.

Een Rembrandt met een bewogen verleden

Van Rembrandts Zelfportret uit 1669 is de herkomst wel achterhaald. Nu is het eigendom van de Nederlandse staat. Dat geldt trouwens voor alle schilderijen in het Mauritshuis. Rijksmusea zijn geen eigenaar van de kunst die ze tentoonstellen, ze beheren ze alleen.

Maar in 1940 was de Rembrandt van de Joodse familie Rathenau. Tot de nazi's het tijdens de Tweede Wereldoorlog in beslag namen. Zij wilden het schilderij in het (nooit gerealiseerde) Führermuseum van Adolf Hitler hangen.

Na de bevrijding werd het zelfportret teruggevonden in de zoutmijnen van Altaussee in Oostenrijk. Daar verzamelden de nazi's hun geroofde kunst; een enorme hoeveelheid schilderijen en objecten. Gelukkig kon de Rembrandt na de Tweede Wereldoorlog worden teruggegeven aan de familie Rathenau. In 1947 kocht de Nederlandse staat het van de familie en sindsdien hangt het in ons museum.

Wat is roofkunst eigenlijk?

Het antwoord op die vraag is simpel en ingewikkeld tegelijk. Bij roofkunst gaat het om kunst of objecten die op de een of andere manier onrechtmatig in musea terecht zijn gekomen. Voorwerpen die in de koloniale tijd of tijdens oorlogen zijn gestolen, in beslag genomen of onder dwang zijn verkocht, geruild of afgestaan.

Bezoek de tentoonstelling

Roofkunst – 10 verhalen is te zien van 14 september 2023 t/m 7 januari 2024 in het Mauritshuis.

Nieuwsgierig naar het eindresultaat? Kijk dan even hier naar het tentoonstellingsontwerp van Roofkunst

Of kijk naar het verslag van het symposium over roofkunst van het Mauritshuis hier